DIỄN ĐÀN VĂN HÓA HỌC

Tôi mớí nhận được một bức thư điện tử sau đây của ThS. Đào Tiến Thi, cán bộ biên tập NXB Giáo Dục (Hà Nội):

dao tien thi <daotienthi1958@yahoo.com.vn>
tới: ngocthem@gmail.com
ngày: 22-02-2008 18:41
chủ đề: Bài báo
được ký bởi: yahoo.com.vn

Em gửi thầy bài “Phải chăng giáo dục đang mất dần tính nhân đạo và nhân văn?” mới đăng trên “Thể thao - văn hoá” số 50, 51,52 các ngày 19, 20, 21 (Họ cắt mất chữ “nhân đạo”). Bài này em đã gửi một số báo chí cách đây mấy năm mà không đăng nổi. Nếu rảnh, thầy liếc qua. Vì em muốn chia sẻ với thầy về hiện tượng bất bình đẳng mà thầy đã đề cập trong bài viết về GS. Cao Xuân Hạo. Bất bình đẳng trong GD lại càng buồn, phải không ạ.

Kính thư
Đào Tiến Thi
NXB Giáo dục
0912768086; daotienthi1958@yahoo.com.vn

Xét thấy đây là một đề tài mang tính xã hội mà mọi người đều quan tâm, lại có thể nhìn dưới góc độ văn
hoá học, nên tôi xin post nguyên văn lên đây để các bạn cùng trao đổi.



[center]Có phải giáo dục đang mất dần tính nhân đạo và nhân văn?
ThS. Đào Tiến Thi[/center]

1. Trường học có còn là nơi “san bằng các địa vị”?

Có lẽ giáo dục ở bất cứ xã hội nào cũng ít nhiều có tính nhân đạo. Trong xã hội chiếm hữu nô lệ và phong kiến, những xã hội có sự phân chia đẳng cấp khắc nghiệt, giai cấp thống trị gần như độc quyền chiếm hữu mọi quyền lợi vật chất và tinh thần thì thông qua giáo dục, những giá trị chung của nhân loại vẫn có cơ hội nhất định đến với các đẳng cấp thấp. Nhiều người xuất thân bình dân, thậm chí “dưới đáy” nhưng nhờ con đường học hành, đỗ đạt vẫn được trọng dụng, do đó thay đổi hẳn thân phận và xã hội có thêm nguồn lực trí tuệ. Sang thời kỳ tư bản chủ nghĩa, giai cấp tư sản, giai cấp đã từng phải huy động tất cả các tầng lớp lao động vào cuộc cách mạng xã hội to lớn, phá tung “đêm trường trung cổ”, cũng đồng thời làm cuộc cách mạng trong giáo dục, góp phần làm nên thế kỷ “ánh sáng”. Khẩu hiệu "Tự do - Bình đẳng - Bác ái" không hẳn chỉ là khẩu hiệu, mà trong những chừng mực nhất định, điều này đã được thực thi, chí ít giáo dục cũng có tác dụng điều chỉnh những bất công, bất cập do chế độ tư hữu và cạnh tranh gây ra. Trong tập Những tấm lòng cao cả của nhà văn Italia Amixi (đã được chuyển thành phim, chiếu trên truyền hình ở ta cách đây vài năm), ta thấy tất cả trẻ em đến trường, từ con ông quý tộc đến con ông bán than đều được đối xử như nhau. Ngay từ nửa cuối thế kỷ XIX, người ta đã dám nói to lên rằng: "Trường học là nơi san bằng các địa vị và làm cho mọi người thành bạn bè với nhau cả". Đó là một bước tiến bộ xã hội, phải qua hàng trăm năm đấu tranh mới có được. Trong vài thập kỷ đầu sau Cách mạng tháng Tám, nền giáo dục của ta cũng đã làm tốt mục tiêu nhân đạo này. Thời ấy, tất cả mọi người đều được đi học, được khuyến khích đi học (nhà nghèo được giảm hoặc miễn học phí) và nhờ học tập, hàng triệu người đã thoát khỏi thân phận “dưới đáy xã hội”, trở thành người làm chủ.

Nhưng từ khoảng hơn một thập kỷ nay, ngành giáo dục đang bối rối trước nền kinh tế thị trường. Lẽ ra trong lĩnh vực giáo dục, chúng ta có điều kiện và có nhiệm vụ phải chống lại mặt trái của kinh tế thị trường thì nhiều khi chính giáo dục, hoặc bị xô đẩy một cách tự phát, hoặc tự chạy theo mặt trái đó. Điển hình là việc hình thành hai hệ thống trường lớp phổ thông: một bên là trường chuyên, lớp chọn [1] (nay lại đang hình thành thêm trường chuẩn quốc gia) và một bên là trường, lớp đại trà. Hệ đại trà cũng tiếp tục chia đẳng cấp (theo thứ tự học lực để xếp vào lớp A, B, C, D,...). Hệ “chính ngạch” đã vậy, hệ “học thêm” cũng có nhiều bậc: học thêm tại trường do ông hiệu trưởng tổ chức; học thêm theo nhóm do chính các thầy cô bộ môn dạy lớp đó tổ chức; học thêm do gia đình tự tìm thầy. Cả học chính khoá lẫn việc học thêm, việc vào được loại trường lớp nào, thầy nào, học nhiều hay ít, trước hết chưa phải do nhu cầu hay sức học của trẻ, mà là ở khả năng tài chính của bố mẹ. Như vậy, quyền lợi được học nhiều hay ít tỷ lệ thuận với túi tiền (mà nhiều khi túi tiền này cũng do bất bình đẳng mà có). Chúng tôi được biết, ở một số nước phát triển, ngay khi kinh tế bất bình đẳng thì chính phủ vẫn tạo điều kiện để trẻ em được bình đẳng về học tập: chính phủ thu học phí theo mức thu nhập của cha mẹ, trong khi trẻ được học như nhau. Điều tệ hại hơn, các hệ thống đẳng cấp trên tạo ra cuộc chạy đua vào trường lớp “xịn”; nếu không chạy chọt “tiêu cực” thì phải cố mà “sôi kinh nấu sử” theo lối học khoa cử sáo rỗng, cốt sao lọt được vào thì thôi. Chưa kể, nó tạo tâm lý xấu cho học sinh và giáo viên, kẻ tự kiêu, đắc chí, người tự ty, tủi phận. Trái hẳn ngày trước, biên chế trường lớp theo khu vực cư trú, học sinh giỏi dốt, sang hèn đều được học chung trường, chung lớp, tạo sự hoà đồng, thúc đẩy, giúp đỡ lẫn nhau.

2. Việc học có còn là nềm vui?

Hơn nửa thế kỷ trước nhà văn Nam Cao mơ ước con người được phát triển tận độ những khả năng trời phú, đó là một mơ ước đẹp mà lẽ ra ngày nay có thể dần dần thực hiện được. Thế nhưng hình như việc học bây giờ, là bằng mọi cách là nhồi nhét kiến thức để đi thi. Nếu không phải là sự thúc ép của nhà trường thì cũng để cha mẹ đỡ lo âu. Đạt điểm trung bình, thậm chí khá, hầu hết bố mẹ vẫn lo lắng và trách mắng trẻ. Cũng phải thôi, vì nếu không thì không sao qua được gần một chục cuộc thi và tuyển mỗi năm: thi kiểm tra chất lượng đầu năm, giữa năm, cuối năm; thi tuyển vào trường chuyên, lớp chọn, lại thi sát hạch để loại khỏi trường chuyên lớp chọn (gần đây, ngay cả trường bình thường cũng có thể bị thi lại để loại bớt); thi thử tốt nghiệp, đại học; thi chọn đội tuyển học sinh giỏi, v.v và v.v… Học thêm chiều, học thêm tối, học thêm chủ nhật, học thêm hè; học thêm lớp của cô giáo bộ môn, học thêm nhóm nhỏ với thầy giỏi, học thêm một mình với thầy “cực giỏi”,… Liệu có ai làm cuộc điều tra để xem thời gian chơi của trẻ bây giờ còn được bao nhiêu? Nhưng ai cũng có thể thấy trẻ bây giờ được chơi rất ít. Làm những việc thiết yếu như nấu cơm, giặt giũ, vệ sinh nhà cửa cũng rất ít. Phần lớn thì giờ dành cho học. Có người tưởng học như thế thì mới đáp ứng thời đại. Hoàn toàn không phải. Thời đại ngày càng đòi hỏi con người sáng tạo chứ không phải lặp lại như cái máy. Và ngay cả việc tiếp thu kiến thức “suông” thôi, thì lối học nhồi nhét, phiến diện (chỉ học cái gì phục vụ cho thi) nói trên nên cũng chẳng “nhồi” được bao nhiêu. Học sinh của ta khi vào đại học còn thiếu rất nhiều kiến thức phổ thông. Để bù lại, có lúc người ta phải sinh ra "đại học đại cương" để dạy kiến thức phổ thông. Nhưng "phổ thông hoá đại học" lại tạo ra một thứ kiến thức chẳng ra đại học, chẳng ra phổ thông.

Chương trình và SGK hiện nay không nặng nhưng để chạy đua vào trường lớp “xịn”, cả nhà trường và phu huynh đều cố “tăng tải”. Ví dụ môn Toán, ngay từ tiểu học, trẻ đã phải làm năm loại bài tập toán: bài tập trong SGK (đã có đủ mức từ dễ đến khó) - bài tập trong sách Bài tập (khó hơn SGK) - bài tập trong sách Nâng cao (khó hơn sách Bài tập) - bài tập trong sách Bồi dưỡng (khó hơn sách Nâng cao), và bài tập cô giáo sưu tầm (ở đâu không rõ, khó hơn toán Bồi dưỡng). Có thầy cô chỉ dạy sách nâng cao, vì sách giáo khoa “dễ quá”, không đi thi được! Có nhiều học sinh chỉ làm được “toán khó” (vì đã được tập rượt quen một số mẹo luật) mà không làm được “toán dễ” (vì không có kiến thức cơ bản)! Trong môn văn và các môn xã hội, việc chuyên về rèn mẹo luật đi thi còn dẫn đến hậu quả tồi tệ hơn, vì chúng không còn biết viết theo sự nghĩ của mình nữa. Có những học sinh sau khi làm xong bài văn dài gần cả chục trang nhưng hỏi đã viết những nội dung gì trong ấy thì ngơ ngác không thể biết mình đã viết gì! Chính người viết bài này khi dạy sử thi Ôđixê (lớp 10) đã thử cho học sinh chỉ nước Hy Lạp ở đâu thì hầu hết không biết, hoặc chỉ được nhưng không miêu tả được vị trí của nó (nhưng cho phân tích thì viết tràng giang đại hải, đầy những lời “có cánh”). Cũng bài này, có người cho biết ở Mỹ, học sinh phải vào thư viện đọc toàn bộ sử thi, sau đó giáo viên yêu cầu các em vẽ lại cuộc hành trình của Uylitxơ, đối chiếu những địa danh thời ấy với bây giờ, rồi thử làm cuộc hành trình thời nay, v.v.. Nếu đúng thế thì lối học của ta hiện nay cách quá xa so với thế giới, và quá gần so với lối học “chi, hồ, giả, dã” – lối học sáo rỗng thời phong kiến mà các chí sỹ cách mạng tiền bối cách đây một trăm năm đã dõng dạc kết tội là “làm cho người ngu, nước yếu”.

3. Những giáo viên giỏi có còn giỏi?

Cách đây chưa lâu, những ông thầy giỏi thường là những ông thầy nghèo, nhất là thái độ bất chấp cái nghèo, cái đói. Họ đọc sách, họ làm đồ dùng, họ suy tưởng, họ tranh luận,… không biết chán. Bước vào thời kỳ "kinh tế", các ông thầy giỏi bắt đầu làm ăn được bằng các cua dạy thêm, thoát khỏi cảnh nghèo đói truyền kiếp, có người còn giàu. Nhưng tri thức thì nghèo dần. Còn thì giờ nào mà đọc sách hay vào phòng thí nghiệm khi ngày dạy 3, 4 cua? Dạy rất nhiều mà học rất ít, đó là hình ảnh của ông “thầy giỏi” hôm nay. (Không ai điên rồ muốn quay về thời nghèo để họ lại “giỏi” mà chỉ ao ước làm sao có cơ chế phù hợp để người thầy giỏi có mức sống khá, không phải “chạy sô” tự cứu mình). Lại còn điều này nữa: nhiều khi thầy cũng không có nhu cầu biết cao siêu để làm gì khi học sinh – khách hàng nuôi sống họ chỉ cần những bài bản sẵn có để đi thi. Người ta không đánh giá thầy giỏi hay dốt (kiến thức) mà ở chỗ có nhiều “võ” luyện thi hay không, có nhiều học trò đỗ hay không. Tôi có anh bạn là giáo viên giỏi, lại là nhà thơ, chữ nghĩa phong phú lắm nhưng luôn bị hiệu trưởng đe rằng: “Ông đừng có văn chương, thơ phú gì nhé. Nó trượt thì toi đấy”. Đúng vậy. Vì cùng trường, có ông dốt nhưng đông “khách” vì dạy lối đọc chép, “hiệu quả” hơn.

Trong nhiều ý kiến về giáo dục gần đây, tôi tâm đắc với ý kiến Giáo sư Hồ Ngọc Đại: hãy bình thường hoá đời sống giáo dục. Để bình thường hoá đời sống giáo dục có lẽ không đến nỗi khó quá. Hãy trả nó về bản chất nhân đạo, nhân văn vốn có. Muốn thế trước hết đừng tạo thêm cơ chế bất bình đẳng. Điều 10 Luật Giáo dục (có hiệu lực từ 1.1.2006) ghi rõ: “Mọi công dân không phân biệt dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, nam nữ, nguồn gốc gia đình, địa vị xã hội, hoàn cảnh kinh tế đều bình đẳng về cơ hội học tập”. Tại sao nhiều chính sách lại không xuất phát từ luật?

[right]2006 - 2007[/right]

-----------------------
[1] Trường chuyên là loại hình có vẻ chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ, dành riêng cho học sinh “năng khiếu” (năng khiếu gì mà nhiều thế?), nhưng thực sự quy mô trường chuyên ngày càng mở rộng. Các trường chuyên THCS (cấp 2), danh chính là đã xoá bỏ từ năm 1998 mà thực ra vẫn tồn tại dưới một cái tên khác, tuy không có chữ “chuyên”, nhưng nội dung học vẫn rất “chuyên”, thi vào vẫn rất ngặt nghèo. Đặc biệt, số lớp “chọn”, ban đầu chỉ có ở một số trường, nay gần như trường nào cũng có. Chế độ “đẳng cấp” tồn tại ngay trong một trường.

, Cũng đã có nhiều người đề cập vấn đề này. Tiếc thay ít người lắng nghe (hay chẳng thèm nghe). Đã thế, họ còn định cổ phần hóa trường Đại học nữa chứ. Hic

daotienthi1958@yahoo.com.vn đã viết:”. Tại sao nhiều chính sách lại không xuất phát từ luật?

Câu hỏi này nghe sao đau đáu. Cũng giống như tôi thường Tự hỏi Sao lại có Luật không hợp Hiến???

Tôi là một sinh viên vừa mới rời khỏi ghế của trường phổ thông, tuy sự hiểu biết chưa nhiều nhưng cũng mạn phép đựơc nói lên vài câu chỉ mang tính chất là suy nghĩ của riêng mình.
Chúng ta hãy nhìn lại xem trong quá trình phát triển của lịch sử, có phải tất cả sự phát triển đều đi theo một quy luật nhất định, tức là cái gì tốt đẹp thì nó được hình thành và tồn tại, cái gì lỗi thời thì nó mất đi theo thời gian dù điều đó là sớm hay muộn.
Liệu sự phát triển của ngành giáo dục của ta có bị chi phối bởi quy luật này? Tôi được học rằng tất cả mọi hiện tượng, mọi quá trình phát triển trên thế giới này đều có chung một quy luật phát triển như vậy. Thiết nghĩ nếu như vậy thì có phải những xu hướng của ngành giáo dục hiện nay không phải xấu, mà đó lại là một xu hướng tốt đẹp, bởi cái cách dạy và học hiện nay nếu so với khoảng 10 năm trứơc đây cũng đã có sự khác biệt rất lớn, đúng như ThS. Đào Tiến Thi có nói: học sinh học nhiều hơn, thầy "chạy sô" nhiều hơn, nhưng liệu chất lựơng có còn tốt như trứơc đây? Tôi chỉ thấy học sinh phải mang chiếc cặp nặng hơn, hai mắt mang cặp kính dày hơn, và khả năng lặp lại kiến thức của ngừơi khác tốt hơn! Liệu đó có phải là những gì mà quy luật phát triển để lại ? Nếu như vậy thì điều đó là tốt chứ sao lại phê phán nó?
Thêm nữa, tình trạng "kinh tế hóa học đường" ngày nay đâu phải hiếm. Những nhà giáo dục học lại trở thành những nhà kinh doanh tài ba, nhưng nếu họ không có khách hàng thì họ sẽ bán cho ai? Chính những bậc phụ huynh luôn muốn con cái họ có đựơc những kiến thức thực, nhưng cũng chính họ cũng là ngừơi trả giá thật cao cho những kiến thức hão của chính con em họ. Tại sao vậy? vì họ muốn con cái họ không thua kém ai, nhưng vô hình chung đó lại mang lại kết quả ngược lại.
Xã hội càng phát triển thì sự ganh đua càng lớn, giờ đây nó ko chỉ ở người lớn mà nó còn ăn sâu vào tâm trí của những đứa trẻ. Vậy việc kêu gọi "bình thừơng hóa đời sống giáo dục" có khả thi hay không? HAy kêu gọi thì cứ kêu gọi, mà thực tế thì không thể đổi thay?

"Bất công lớn nhất trong xã hội là bất công về cơ hội được tiếp cận với giáo dục và cơ hội được nói lên tiếng nói của mình"

TS Lê Đăng Doanh
nguồn: http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam ... oanh.shtml[right][/right]

Nhìn chung, tôi đồng ý với những gì tác giả Đào Tiến Thi viết. Thực tế hiện nay của ngành giáo dục đang diễn ra như vậy. Nhưng tôi vẫn tự suy nghĩ:
1. Thấy hiện trạng, vậy trách nhiệm bản thân là ở đâu? Nói lên thực tế đã là một người có trách nhiệm. Tôi mong muốn mình có thể làm gì đó trong phạm vi nhỏ bé để góp vào việc chung.
2. Bên cạnh những điều Tác Giả nói, vẫn còn điểm sáng trong sự nghiệp giáo dục nói chung. Nhìn ra phía sau hệ thống giáo dục chính thức, còn có rất nhiều “lớp học tình thương” tại các Chùa, các làng, khu phố… được bảo trợ từ những tấm lòng nếu không là luôn canh cánh cho sự nghiệp giáo dục, thì hẳn phải là xuất phát từ lòng nhân đạo. Chúng ta cũng còn nữa những chương trình “phổ cập giáo dục”: không dám khẳng định chất lượng, nhưng chắc hẳn ngành giáo dục đã có thao thức tạo điều kiện cho những người không có may mắn được đến trường một cách chính thức.
3. Dù ít, nhưng theo tôi biết, đây đó vẫn có những giáo viên sẵn sàng hy sinh giờ riêng để bồi dưỡng thêm kiến thức cho những học sinh yếu kém.
4. Tác Giả viết: “Điều 10 Luật Giáo dục (có hiệu lực từ 1.1.2006) ghi rõ: “Mọi công dân không phân biệt dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, nam nữ, nguồn gốc gia đình, địa vị xã hội, hoàn cảnh kinh tế đều bình đẳng về cơ hội học tập”. Tại sao nhiều chính sách lại không xuất phát từ luật?” Đúng là trước đây, đơn cử, một vài trường hợp thuộc một số ít tôn giáo không được chấp nhận để học tiếp ở bậc đại học hoặc sau đại học. Nhưng nay, mọi người đều đã có thể có cơ hội học tập như nhau.
5. Cuối cùng, chính Tác Giả cũng nói “từ khoảng hơn một thập kỷ nay, ngành giáo dục đang bối rối trước nền kinh tế thị trường”, rõ ràng đã là “bối rối” thì cần được giúp đỡ để gỡ rối.
6. Như thế, việc gióng lên hồi còi nhân đạo và nhân văn cho ngành giáo dục là cần thiết. Chắc chắn Tác Giả mong đợi mỗi người hãy cùng chung tay, trong khả năng và điều kiện mình có, làm cụ thể một cái gì đó cho xã hội công bằng và tốt đẹp hơn.
Trân trọng

Bản thân tôi cũng đã từng là một giáo viên phổ thông, tôi cũng cảm thấy bị gượng ép nhiều trong công tác dạy hoc. Chẳng hạn việc phân chia lớp, nhà trường không phân chia theo khả năng học của từng em mà chia theo kiểu lớp chất lượng cao và chất lượng bình thường. Thực tế mà nói, lớp chất lượng cao không phải là do giáo viên có trình độ cao dạy mà là phòng ốc tiện nghi, có máy lạnh và mọi phương tiện học tập đầy đủ. Thì chính tôi khi ôn thi cho học sinh cũng vừa đứng ở lớp chất lượng cao đồng thời kiêm luôn lớp chất lượng bình thường? Đứng trước biến động của nền kinh tế thị trường, các trường học cũng lại trở thành các nhà đầu tư "chiến lược" trong quản lý kinh doanh hơn là trong quản lý giáo dục. Không biết vấn đề này có liên quan gì đến việc giáo dục đang mất dần tính nhân đạo và nhân văn?

Gần đây, tôi có đọc bài: "Vì sao học sinh Phần Lan giỏi nhất", trên tuổi trẻ ra ngày 12/3/2008. Đọc xong mà "mê" cách học của họ quá. Này nhé: "Các học sinh trung học ở Phần Lan mỗi tối mất không tới nửa giờ để làm bài tập về nhà. Ở đất nước này học sinh không bị phân biệt sang hèn, và cũng không có những nghi thức đọc diễn văn từ biệt khi rời trường trung học.

Cũng không có chuông điểm danh và không hề có trường chuyên, lớp chọn. Hầu như chẳng có những kỳ kiểm tra, phụ huynh thì không phải vật vã về trường lớp và trẻ em chỉ đi học khi bước sang 7 tuổi".

Đây nữa nè:"Các giáo viên của Phần Lan được tự chọn sách giáo khoa và được chủ động soạn bài giảng miễn là hướng theo chương trình chuẩn quốc gia". Thích nhất là cái này nữa:"Học sinh Phần Lan hầu như không bị áp lực phải vào được các trường đại học hàng đầu và cũng không phải lo lắng phải trả học phí cao để vào được những trường danh tiếng nhất. Giáo dục là miễn phí"

Đọc xong mà thấy tội nghiệp học trò xứ mình quá. Có thời gian, tôi đi làm gia sư cho mấy em tiểu học. Với các em học giống như cực hình vậy, bữa nào mà tôi xin nghỉ dạy là chúng vui mừng hớn hở. Có lúc tụi nó còn ước gì cô giáo trên trường bị bệnh để được nghỉ học!?

Giáo dục ở xứ mình cứ đem ra mổ xẻ, càng mổ xẻ càng cải cách thì lại càng rối tung. Gần đây hiện tượng nhiều học sinh bỏ học tại các vùng quê nghèo ở các tỉnh Quãng Ngãi, An Giang đang làm nhức nhối dư luận. Bên cạnh cái nghèo khó không cho phép các em đến trường còn một nỗi đau khiến mọi người sửng sốt:"chương trình học nặng và khó quá, theo không kịp nên nản".

Không biết bao giờ mới hết cảnh học sinh chán nản khi đến trường, biết đến bao giờ không còn hình ảnh nhiều em nhỏ phải "kéo" lê chiếc cặp đến lớp? (Vì vở sách nhiều quá xách không nổi nên sáng chế ra loại cặp mới, giống va li để kéo đi).